اهلی نمودن گیاهان یکی از مهمترین وقایع کشاورزی در دنیای جدید است. هدفهای کلی اصلاح نباتات افزایش عملکرد در واحد سطح بهتر نمودن کیفیت محصولات کشاورزی و تولید مواد اولیه مورد نیاز جوامع انسانی است. ارقام و واریتههای اصلاح شده گیاهان زراعی و زینتی هر ساله از کشوری به کشور دیگر انتقال داده میشود. بدین طریق کیفیت و کمیت محصولات کشاورزی افزایش یافته و احتیاجات فراوردههای زراعی رفع میشود. در اغلب گیاهان یک یا چند ژن باارزش اقتصادی فراوان دارد. ژنهایی که حساسیت و مقاومت گیاهان را نسبت به امراض و آفات کنترل میکنند در اولویت برنامههای اصلاح نباتات قرار دارند. هدف اصلاحگر نبات نباید در توسعه روشهای معمول کشت نباتات اصلاحی منحصر گردد بلکه بایستی همواره در جستجوی ترکیبات نو از ژنوتیپهای مطلوب باشد.
هدف اصلاحی نهایی در هر برنامه اصلاحی افزایش عملکرد میباشد. در شرایط نا مساعد افزایش عملکرد به طریق اصلاح نباتات به مقدار کم و صرف زمان طولانی ممکن است ژنهای کنترل کننده عملکرد برای بروز حداکثر پتانسیل خود به عوامل محیطی تولید وابسته میباشند. به طور کلی عمدترین اهداف اصلاح نباتات را میتوان در عناوین زیر خلاصه میشود.
1- بهبود کیفیت
کیفیت خصوصیتی است که باعث افزایش ارزش محصول میشود کیفیت در جائی ممکن است به ارزش غذایی یک غله یا طعم و بافت یک میوه تلقی شود. کیفیت جزء مهمی از هر برنامه اصلاح نباتات محسوب میشود. به عنوان مثال ژنوتیپهای مختلف گندم آرد تولیدی حاصل از آن را تحت تاثیر قرار داده و نهایتاً حجم و بافت و رنگ نان را مستقیماً تحت تاثیر قرار میدهد. بهرحال در گیاه اصلاح شده از لحاظ پروتئین و اسیدهای آمینه ممکن است متفاوت باشد. در اهداف تولید نباتات علوفهای توجه به کیفیت علوفه همواره مسئله خوشخوراکی و ارزش تغذیهای را در بردارد در گیاهان زینتی کیفیت مفهومی جدا از گیاهان زراعی دارد. خصوصیات کیفی در گلهای زینتی عمدتاً همچون شکل ظاهر، شدت و میزان عطر ساطع شده و وجود و عدم وجود تیغ، تعداد گلبرگ را شامل می شود. در میوه ها و محصولات انباری که طیف وسیعی از میوه جات و سبزیجات را در بر می گیرد کیفیت معمولاًَ به مقاوم و ماندگاری خصوصیات بیوشیمیایی محصول انبار شده در برابر تغییرات طولانی مدت محیط فیزیکی را شامل می شود. خصوصیات انباری از مهمترین شاخصهای اقتصادی را شامل می شودکه با بازار پسندی محصول ارتباط مستقیمی دارد.
2- افزایش تولید در واحد سطح:
افزایش تولید در واحد سطح و استفاده از ژنوتیپهای مفید و مطلوب در هر منطقه آب و هوایی از دیگر اهداف اصلاحگران نباتات می باشد. عملکرد گیاه در واحد سطح منعکس کننده برآیند همه اجزا گیاه می باشد. بهرحال همه ژنوتیپهای تولید شده دارای عکس العمل فیزیولوژیکی و ژنتیکی یکسانی در شرایط مختلف نیستند. عملکرد صفتی پیچیده است که تحت تاثیر اثر متقابل ژنوتیپ و محیط می باشد.
3- مقاومت به آفات و بیماری:
برای دستیابی به حداکثر تولید، مقاوم بودن به آفات و بیماریها ضروری است علفهای هرز، حشرات بیماریهای باکتریایی و ویروسی در مقاطع مختلف از مرحله رشد گیاه بیشترین خسارت را به محصول وارد میکند. اصلاحگران همراه سعی بر دستیابی به گیاهان را دارند که حاوی ژنهای مطلوب به مقاومت به آفات و بیماریها هستند. علت مقاوم بودن بعضی از واریتهها را به مکانیزم فیزیولوژیکی فعال در برابر حمله آفات میدانند به عنوان مثال ترکیبی به نام فیتوالکین در لوبیا همراه در هنگام شیوع بیماری فوزاریوم از گیاه ترشح میشود که باعث بلوکه شدن و توقف توسعه بیماری میشود. به هر حال از برنامههای اصلاحی مهم ایجاد گیاهان مقاوم میباشد. مقاومت به آفات بیشترین بازده اقتصادی را برای کشاورزان نوید بخش است. مقاوم منجر به سرشکست شدن بسیاری از هزینههای تحمیلی به کشاورزان و بینیاز شدن به فعالیتهایی همچون سمپاش و آلودگی محیط زیست و مسائل باقیمانده سموم در بافت گیاهان زراعی با مصرف خوراکی میگردد.
4- مقاومت به تنشهای محیطی
مقاومت از جمله عمدهترین اهداف اصلاح نباتات می باشد. بیشتر تولیدات در مناطق نامساعد سرما و شوری حاصل می شود. و گیاه مجبور است برای تولید کافی با این شرایط نامساعد مقابله کند بعضی از واریتههای گیاهان در شرایط نامساعد محیطی و فقر حاصلخیزی خاک قادر هستند مقدار مناسبی محصول را در واحد سطح تولید کنند فلذا شناسایی ژنوتیپهای مقاوم به تنشهای محیطی از اصلیترین راهکارهای مناسب برای رفع معضل مذکور میباشد.
تولید گیاهان هاپلوئید و دابلهاپلوئیدی تولید هاپلوئید و سپس دو برابر نمودن کروموزمهای آن به ایجاد دابل هاپلوئید میانجامد که سریعترین روش دستیابی به اینبریدینگ کامل در طی یک مرحله میباشد. در روشهای متداول بهنژادی گزینش داخل نتاج به عنوان یک معضل اصلاحکنندگان محسوب میشود زیرا تعداد جمعیتهای و مزارع مختص ارزیابی هر سال افزایش مییابد. مهمترین روشهای القائی تولید هاپلوئید عبارتند از: 1- میکروسپور (آندوژنز) 2- کشت گلچه 3- کشت بساک، تخمک (ژینوژنژ) کشت تخمک، دورگگیری بین گونهای
تولید هاپلوئید به روش میکروسپور یکی از کاراترین و معمولترین روش ایجاد هاپلوئید میباشد میکروسپور دانه گردهای است که در مرحله ابتدائی نمو در محیط کشت، گیاهچه هاپلوئید را بوجود میآورد، کشت بساک نیز معمولترین فرم کشت گرده است که بساکها در مرحله نموی تک هستهای انتخاب می شود. تولید گیاهان هاپلوئید به تعداد زیاد به روش کشت بساک بستگی دارد. ایجاد هاپلوئید گندم توسط تلاقی گندم× ارزن و گندم × ذرت امکانپذیر میباشد.
تکنیکهای دو برابر کردن مجموعه کروموزمی (ژنوم) هاپلوئیدها برای تهیه گیاهان صد در صد خالص (دابل هاپلوئید) نقش اساس را ایفا میکند. مکانیزمهای دو برابر شدن ژنوم میکروسپوربه دو پدیده اتحاد هستهای و دو برابر شدن میتوزی یا داخلی نسبت داده میشود. در طرحهای بهنژادی گیاهان خود گشن به تعداد نسبتاً زیادی گیاه دابل هاپلوئید جهت گزینش بهترین لاین نیاز میباشد. برای ایجاد لاینهای اینبرد به روش دابلهاپلوئیدی در گیاهان دگرگشن نیز تعداد زیادی لاین مورد احتیاج میباشد.
کلشیسین مهمترین عامل شیمیایی دو برابر نمودن کروموزومی است که در سطح وسیعی بکار می رود. کلسیسین بازدارنده رشته های دوکی شکل وعمل کننده در سلولهای در حال تقسیم گیاهان می باشد. به ططور دقیق تر کلشیسین از تشکیل میکرو بتولها از طریق پیوند با زیر واحد پروتئین میکروبولی ها به نام تیوبولین ممانعت می کند لذا کروموزمها در مرحله متافاز یک جا وارد یک سلول می گردند که نتیجتاًَ تعداد کروموزوم سلول حاصل از تقسیم دو برابر می گردد. گیاهان هاپلوئید در تعدادی از گونه های زراعی شامل پنبه، توت فرنگی ، گوجه فرنگی، جو و توتون و سیب زمینی و برنج و گندم و بعضی از گیاهان دیگر تولید شده اند.
اینتروگرسیون :
فرایند اینترگرسیون ، به معنای وارد کردن قسنتی از مواد ژنتیکی یک گونه به گونه دیگر می تواند توسط تلاقی های برگشتی مکرر F1 بین گونه ای با یکی از والدین انجام می شود. در اکثر موارد از اینتروگرسیون به منظور انتقال ژنهای مقاوم به بیماری از سایر گونه ها به گونه های زراعی که فاقد ژن مقاوم هستند استفاده می شود.
اصلاح گیاهان با استفاده از موتاسیون :
به نظر می رسد تنوع ژنتیکی حاصل از موتاسیون مصنوعی با تنوع حاصل از موتاسیون طبیعی یکسان باشد. بنابراین اصول اساسی استفاده از تنوع حاصله از موتاسیون مصنوعی ÿا تنوع حاصل از موتاسیون طبیعی یکسان است. اصلاح کننده بایستی با عوامل موتاژن کاربرد آنها و نحوه ایجاد موتاسیون آشنا بوده و به تشخیص گیا هان موتانت قادر و امکانات و وسایل لازم را دارا باشد. به طور کلی دو عامل فیزیکی و شیمیایی در ایجاد موتاسیون دخالت دارند موتاژنهای فیزیکی شامل اشعه ایکس ، گاما، نوترون و UV می باشد. اکثراًَاصلاحگران به این موتاژنها دسترسی ندارند لذا از مواد شیمیایی عمدتاًَ استفاده می کنند.
هیبریداسیون :
هیبریداسیون یکی از ابزارهای متداول اصلاح نباتات کلاسیک می باشد که در واقع به تلاقی بین دو واریته برای دستیابی به ژنوتیپ برتر اطلاق می شود. یک برنامه هیبریداسیون ممکن است به واریته های داخل یک گونه یا بین والدین چند جنس مختلف صورت پذیرد. اصلاحگران بعد از هیبریداسیون در جستجوی ژنوتیپهای برتر هموزیگوت نیست بلکه سعی می کنند که مجموعه ای از ژنهای را انتخاب کنند که دارای اثر متقابل ژنتیکی مفید و اثرات هتروزیس هستند. وجود پدیده هیبریداسیون امکان انتقال ژنهای مفید از یک گونه به گونه دیگر را فراهم می کند. هیچ پدیده ای در علم اصلاح نتوانسته تاثیر ی مانند واریته های هیبرید روی افزایش مواد غذایی در دنیا بگذارد. واریته های هیبرید به جامعه F1 که برای استفاده تجاری تولید می شوند اطلاق می شود یکی از روشهای هیبریداسیون ، دابل کراس می باشد که به خوبی نتایج مطلوب پیامد خود را به ثبات رسانده است .
کشت بافت گیاهی :
کشت بافت فرایندی است که در آن قطعات کوچکی از بافت زنده از گیاهی جدا شده و به مدت کشت نا محدودی در یک محیط مغذی رشد داده می شود. برای انجام کشت سلولی موفق بهترین حالت آن است این عمل با کشت بخشی از گیاه که حاوی سلولهای تمایز نیافته است آغاز می شود زیرا چنین سلولهایی می تواند به سرعت تکثیر یابند. قطعات گیاه در محیط کشت می تواند به طور نا محدودی رشد کرده و توده سلولی تمایز نیافته به نام کالوس می کنند بر اینکه سلول گیاهی نمو کند و به کالوس تبدیل شوند لازم است که محیط کشت حاوی هورمونهای گیاهی مانند اکسین، سیتوکسین و جبیرلین باشد.
کاربردهای کشت بافت های سلولی :
1- تولید مواد شیمیایی
گیاهان به عنوان منبع مهمی از مواد پیشتاز فراورده هایی که در صنایع مختلف مانند داروسازی، صنایع غذایی و آرایشی و بهداشتی و کشاورزی مورد استفاده اند.
2- گیاهان عاری از عوامل بیماریزایی گیاهی
غلات ممکن است توسط گونه های زیادی از آفات میکروبی ، ویروس، باکتریائی و قارچی آلوده می شوند. این آلودگیها تا حد زیادی موجب کاهش تولید فراورده کیفیت آن و توان گیاه می شوند. آلودگی در درختان میوه بازده محصول را تا 90% کم می کند. اساس به دست آوردن گیاهان بدون ویروس کشت مریستم انتهایی آنهاست با کشت قطعه کوچکی از مریستم می توان کالوس بدون ویروس تهیه کرد.
مواد گیاهی که از طریق کشت بافت تکثیر می شوند تغییرات ژنتیکی بالایی را نشان می دهند. زمانی که از کشت کالوس مرتباًَ زیر کشت گرفته شود گیاهان حاصل سطح پلوئیدی متفاوتی را نشان می دهند و همینطور که بحث خواهد شد این تغییرات ناشی از کشت بافت می تواند تنوع ژنتیکی جدیدی را در اختیار اصلاح کننده نباتات قرار دهد.
پروتوپلاست فیوژن :
اغلب ممکن است پیوند دو گانه گیاه خویشاوند که از نظر جنسی با هم سازگار نیستند مورد نظر باشد .بدیهی است که استفاده از روش آمیزش جنسی که معمولاًبرای پرورش گیاه به کار برده می شود در این مورد ممکن نیست اما با هم در هم آمیختگی و الحاق پروتوپلاست گیاه مربوطه می توان به همان مقصود نائل گردید .
برای انجام این کار دو روش اساسی وجود دارد.
در روش اول از مواد شیمیائی مانند پلی اتیلن گلیلول ،دکستران و اورنیتین به عنوان مواد ملحق کننده وممزوج کننده استفاده می شود که باعث تسریع در ترکیب پروتوپلاسها می گردد. از روش دیگری به نام امتزاج الکتریکی نیز می توان استفاده کرد .در این روش چسبندگی پروتوپلاسها در یک میدان الکتریکی غیر یکنواخت به وقوع می پیوندد و در هم آمیختگی هنگامی روی می دهد که ضربان یا تناوب کوتاهی از جریان مستقیم به کار برده می شود پس از در هم آمیختگی مجموعه های ژنی هسته و سیتوپلاسم مجدداًبا هم ترکیب می شوند ودر نتیجه آرایش جدیدی از تر کیب ژنها به وجود می آید.
تغییر در تعداد و ساختار کروموزوم (مهندسی کروموزوم):
اتو پلی پلوئیدی:اتوپلی ئیدی در طبیعت به عنوان مکانیسمی برای بهبود اطلاعات ژنتیکی اتفاق می افتد. اتوتترا پلوئید است و ارقام تجاری موزوبعضی از سیب ها اتوتریلوئیدهستند. در بعضی گونه های گیاهی افزایش معقول در تعداد ژنوم با افزایش در اندازه سلول و بزرگترشدن اندامها همراه است . برای مثال تریپلوئید از بنیه بهتری برخوردارند و در مقایسه با سیب های دیپلوئید میوه های بزرگتری می دهند از اتو پلی پلوئیدی برای تولید میوه و گلهای بزرگ نیز استفاده شده است. در برنامه های اصلاحی اتو پلوئیدهای مصنوعی دو هدف مهم در نظر گرفته می شود:
1)تولید یک ژنوتبپ یا ترکیبی از ژنوتیپها که برتر از بهترین دیپلوئیدها در بعضی از صفات مهم باشند
2)افزایش باروری در نباتات بذری
2-آلوپلوئیدی:
بنا به تعریف یک گیاه آلوپلوئید از ترکیب و دو برابر نمودن دو یا چند ژنوم متفاوت تولید می شود .تفاوت بین دو ژنوم مختلف بستگی به رفتارکروموزمها در تقسیم کاهش کروموزومی دارد. برای تولید آلو پلوئیدها از دو برابر نمودن تعداد کروموزومهای هیبرید استفاده می شود. آلوپلوئیدها غالباً تتراپلوئید یا هگزا پلوئید بوده واز ترکیب ژنومهای دو وسه گونه دیپلوئید به وجود می آید .گندم بهترین نمونه آلوپلوئیدی در غلات است. گونه های گندمی که دارای 21 جفت کروموزم هستند از تلاقی بین گونه های تترا پلوئید اهلی وگونه دیپلوئید وحشی به وجود آمده اند.
3-آنیوپلوئیدها:
تغییرات کروموزمی را که شامل یک یا چند کروموزم باشد آنیوپلوئیدی می گویند. اهمیت آنیوپلوئیدی در تکامل گیاهان کمتر از پلی پلوئیدی بوده و زمان لازم برای تکامل واهلی شدن گیاهان آنیوپلوئید طولانی تر از گیاهان پلی پلوئید است .حالات نالی زومی ،مونوزومی،تری زومی ،تترازومی از فرمهای مختلف آنیوپلوئیدی هستند.
نشانگرهای مولکولی:
بسیاری از محدودیتهای روشهای مختلف اصلاح نباتات ریشه در فقدان ابزارهای مناسب برای مطالعات ژنتیکی دارد .وجود ماهیت کمی صفات اقتصادی در محصولات کشاورزی موجب شد که محیط بسیاری ارز براوردهای ارزشهای اصلاحی را تحت تاًثیر قرار دهد و لذا استفاده از ابزارهائی که حداقل تاثیر پذیری را از محیط دارند گام مؤثری در افزایش پیشرفتهای ژنتیکی مورد استفاده می باشد. مارکرهای مولکولی و اخیر نشانگرهای DNA ابزار مناسبی هستند که بر اساس آن می توان جایگاه ژنی وکروموزمی ژنهای تعیین کننده صفات مطلوب را شناسائی کرد. با دانستن جایگاه یک ژن روی کروموزم می توان از نشانگرهای مجاور آن برای تائید وجود صفت در نسلهای تحت گزینش استفاده نمود.
با در دست داشتن تعداد زیادتر نشانگر می توان نقشه های ژنتیکی کاملتری را تهیه نمود که پوشش کاملی را در تمام کروموزمهای گیاهان به وجود می آورد.استفاده از نشانگرها موجب افزایش اطلاعات مفید و مناسب از جنبه های پایه وکاربردی اصلاح نباتات خواهد گردید .
انتخاب به کمک نشانگرهای مولکولی راه حلی است که دست آورد زیست شناسان مولکولی برای متخصصان اصلاح نباتات می باشد در این روش ژن مورد نظر بر اساس پیوستگی که با یک نشانگر ژنتیکی تشخیص داده و انتخاب می شود و بنابراین به عنوان قدم اول در روش انتخاب به کمک نشانگر باید نشانگرهای پیوسته با ژنهای مورد نظر شناسائی شود. یافتن نشانگرهائی که فاصله آنها از ژن مطلوب کمتر از cm10میباشد به طور تجربی نشان داده شده که در این صورت دقت انتخاب 99/75 درصد خواهد بود لذا داشتن نقشه های ژنتیک اشباع که به طور متوسط دارای حداقل یک نشانگر به ازای کمتر از cm10 فاصله روی کروموزمها باشد از ضروریات امر می باشد.
یکی از پایه های اساسی اصلاح نباتات دسترسی وآگاهی از میزان تنوع در مراحل مختلف پروژه های اصلاحی است . به همین جهت نشانگرهای برآورد مناسبی از فواصل ژنتیکی بین واریته های مختلف را نشان می دهند.
مهندسی ژنتیک گیاهی:
مهندسی ژنتیک گیاهی در رابطه با انتقال قطعه ای DNAبیگانه با کدهای حاوی اطلاعات ژنتیکی مورد نظر از یک گیاه به وسیله پلاسمید، ویروس بحث میکند. زمانی که هیبریداسیون جنسی غیر ممکن است مهندسی ژنتیک پتانسیل انتقال ژن عامل یک صفت مفید را از گونههای وحشی با خویشاوندی دور به یک گونه زراعی برای اصلاح کننده نباتات فراهم میسازد در استفاده از باکتریها در مهندسی ژنتیک از پلاسمیدهای باکتری Ecoli استفاده میشود.
گیاهان تولید شده از طریق مهندسی ژنتیک:
علم مهندسی ژنتیک تکنیکهائی را شامل میشود که بر اساس کار چندین دانشمند که مؤفق به کسب جایزه نوبل شدهاند، پایهگذاری شده است .مهندسی ژنتیکی یک علم افسانهای به نظر میرسد. اما امروزه در سطح وسیع در صنایع بیوتکنولوژی و آزمایشگاه های تحقیقاتی دانشگاهی انجام می گیرد. تکنیکهای مورد استفاده در این عمل به خوبی تعریف شده است. اما بسیاری از ادعاها در مورد مهندسی ژنتیک چندان درست نمیباشد. در این مقاله چگونگی کاربرد تکنیکهای مهندسی ژنتیک و مثالهای مربوطه توصیف شده است. پاسخ بسیاری از سؤالات پیرامون مهندسی ژنتیک در پی این دو توصیف زیر داده خواهد شد ضمناً تعریف بعضی از اصطلاحات در انتهای این مقاله آمده است .
1- مهندسی ژنتیک در گیاهان چگونه صورت می گیرد: دانشمندان معمولاً از مهندسی ژنتیک در عالم طبیعت در انجام کارهایشان الگو برداری می کنند. مهندسی ژنتیک در عالم طبیعت در یک باکتری خاکزی تحت عنوان آگروباکتریوم تاموفاشین را به کار رفته است. این باکتری شامل یک DNA حلقوی کوچک و آزاد بنام پلاسمید می باشد از پلاسمید این باکتری غالباً برای تغییر ساختار ژنتیکی یک گیاه حساس به بیماری گال استفاده میشود. دانشمندان در گام اول ژنهائی را که یک خصوصیت مطلوب و یا یک صفت اتصالی را کنترل میکنند ،شناسائی می کنند. تا در گام بعدی این ژن مطلوب را به گیاه مورد نظر انتقال دهند. برای انجام چنین کاری در گیاهی که حاوی آن ژن مطلوب هست، ژن مربوطه را را از قطعه DNA آن گیاه با استفاده از آنزیمهای خاصی جدا میکنند. این آنزیمها مانند یک قیچی عمل کرده و نیز پلاسمید حاصل از باکتری آگروباکتریوم را با همان آنزیمها برش می دهند و ایجاد یک قطعه DNA باز می کنند سپس این پلاسمید باز شده را در مجاورت ژن مطلوب قرار داده و با یکدیگر ادغام می کنند و با استفاده از آنزیمهای خاصی اتصالات مربوطه را بین این ژن و پلاسمید انجام میدهند. آنها میتوانند پلاسمیدی را تولید کنند که حاوی این ژن مطلوب میباشد. چنین پلاسمیدی را DNA ی نوترکیب یا RDNA مینامند دانشمندان این مجموعه را (پلاسمید نو ترکیب) به داخل باکتری آگرو باکتریوم بر میگردانند و در نتیجه این باکتری شامل پلاسمید تغییر یافته میشود . مجموعه پلاسمید+ ژن مطلوب+ آگروباکتریوم به گیاه مورد نظر منتقل میشود
بعضی از سلولهای این گیاه، ژن مربوطه را از پلاسمید دریافت کرده و جزء ساختار DNA خودی میکنند. وقتی چنین سلولهای گیاهی در محیطهای کشت رشد داده می شوند، تولید گیاهان کوچکی میکنند که میتوان وجود صفت جدید مورد انتظار از ژن انتقال یافته را در آنها تست کرد. این چنین گیاهانی نامیده میشوند گیاهان تراریخت و باید آزمونهای بیشتری بر روی آنها صورت گیرد.
مقدمــــــــــه :
افغانستان یک کشور زراعتی است که میوه وسبزی قسمت مهم باغداری را تشکیل مید هد .
یک سکتور مهم زراعت به حساب میرود ودر اقتصاد ملی کشور رول بسزای دارد در نیمه ای اول سال 1350 ه ش صادررات میوه های افغانستان در مجموع صادرات کشور ، بیشتر است %37 سهم داشته بشمول بته های طبی ، در مجموع صادرات کشور ، و %100 ، تقریباً %45 را تهیه میکرد میوه ها در افغانستان به پیمانه های وسیع تجارتی پرورش میابند .در پرورش میوه های افغانستان ، تکنالوژی عصری بکار نیفتاده ، بازهم میوه های زیاد تولید میشود .
زیرا اقلیم و آب و هوای افغانستان ، برای تولید میو ه بسیار مساعد است . میوه ها خصوصا ً میوه های برگریز به اقلیمی ضرورت دارند که در تابستان هوا خشک و از طرف روز آفتاب فراوان داشته باشد . و زمستان نسبتاً سرد باشد . در ختان میوه از گل کردن تا پخته شدن میوه به رطوبت و هوای بارانی حساسیت دارند . بعنی به امراض گوناگون و فنگسی مصاب میگردند ، خو شبختانه افغانستان همین طور اقلیم دارد که در تابستان هوای خشک و گرم می باشد ، باران نمی بارد ، آفتاب فراوان میباشد و زمستان بدون تکنالوژی جدید زراعتی هم ، میوه ها به پیمانه بزرگ تجارتی پرورش میابد میوه ها در افغانستان در تمام ولایات پرورش میشود .مگر در بعضی از ولایات در مفایسه با و لایات دیگر بیشتر پرورش و تو لید میگردد . بطور مثال در ولایت کندهار ، هرات ، ارزگان ، زابل ، غزنی ، وردک ، پروان و غیره در مقایسه با دیگر ولایت شهرت زیاد دارند .
و مقار زیاد میوه ها را تولید میکنند برای اینکه با غداری بتواند در افغانستان شکل علمی را کسب کند باید برای پرورش ، نگهداری و اصلاح آنها از تکنا لوژی عصری زراعتی استفاده نمود
تاریـــــــــــخ باغ :
باغ و با غکاری 3000 سال قبل از میلاد در مصر و جود داشت مدار ک و شواهد تاریخی نشان مید هد که در آن زمان بساری از نباتات باغی مانند انگور ، خرما، زیتون ،پیاز ، بادنگ ، کشت میشده است .
مصریان قدیم برای تولید این نباتات به عملیات مانند چپه کردن ، آبیاری ، آماده سازی زمین شناخت داشته اند بعداً باغبانی در روم و یونان قدیم رواج یافت این و قت بعد از گذشت 500 سال بر میگردد . رومیان به عملیات پیوند زدن ، تناوب کشت و مصرف کود و استفاده از گلخانه ها آشنا بو دند . در آخیر قرن پنجم میلادی و با گسترش اسلام و پیشرفت علمی مسلمانان بر خوردار شد بسیاری از کشورهای اسلامی آن زمان مانند عراق ، شام ، ایران و هند به تولید نباتات مختلف باغی میپرداختند حدود 6000 هزار سال قبل ، ایرانیان از سیستم های زراعتی گوناگونی استفاده میکردند در او ایل قرن چهارم میلادی در ارو پا ، باغبانی در ایتالیا و فرانسه پیشرفت چشمگیری داشت . بعدا ً کشف سلول توسط رابیرت هوک ،طبقه بندی علمی نباتات توسط کارللینه از مهم ترین کشفیات این دوره در طی قرون 16 تا 19 میلادی محسو ب میشد . در طی قرن بیستم با پیشرفت در رابطه های مختلف علوم به و یژه تو لید کشت اصلاح شده ، کودها و ادویه های کمیاوی و ماشین آلات زراعتی تغیرات بسیاری در باغ صورت گرفت به طوریکه پیشرفت باغ در 100 سال گذشته ( بخصوص در 30 سال اخیر ) بیشتر از 100 قرن آن بوده است . (7)
پیدایش باغ :
باغداری یکی از شاخه ها ی زراعت است که در زند گی انسان از زمان قدیم اهمیت فراوان داشته است . انسانهای اولیه برای بدست آوردن غذای خود به شکار و جمع آوری نباتات و حشی میپرداختند اما در اثر زیاد شدن جمعیت و بو جو د آمدن اجتما عات بزرگ ، هر گرو ه مصروف به انجام کار خاصی شدند و از این سبب برای تهیه غذای خود شان به سایر افراد اجتماع متکی شده اند و از آن زمان بو د که کشت کار نباتات مختلف بصورت ابتدائی شرو ع شد . از آن جایکه کشت نباتات باغی نسبت به نباتات زراعتی در سطح کمتر ضرورت داشت ، نباتات باغی در سطح کمتر و در محیط احاطه شد ه با دیوارهای بلند در داخل شهر پرورش یافته اند و کشت نباتات زراعتی به زمین های دور از شهر ها انتقال داده شدند بنا بر این منظور از باغبانی پرورش نباتات خاص در یک منطقه نگهبانی شده ای است که باغ نامیده میشود باغداری امروزه را میتوان تکنالوژی و دانش تو لید و تجارت میوه ها ، سبزی ها و نباتات زینتی نامید .
در باغداری نباتات زیاد تحت کشت و پرورش قرار داده میشود که آنها را میتوان در یکی از سه گروه ذیل تقسیم بند ی نمو د .
1- نباتاتیکه به خاطر بر آوردن غذا و یا ویتامین و مواد معدنی کشت میشوند مانند سیب و کرم .
2- نبا تا تیکه به منظور تهیه نوشیدنی ها پرورش میشوند مانند چای و قهوه .
3- نباتاتیکه برای زیبایی محیط زیست تو لید میشوند مانند ساختن چمن در فضای سبز .
باغداری یا باغبانی «1» از ترکیب دو لغت لاتینی حاصل شده است . hortus به معنی باغ و cultura به معنی کاشت و پرورش نباتات در فرهنگ ها کلیمه Horticulture به باغکاری یا باغبانی علمی یا دانش رویانیدن یا سبز کردن گلها سبزی ها و میو ه ها تعریف شده است .دانشمندان علم با غبانی در باغبانی امروزه میگویند چهار شاخه اصلی زیر و جود دارد که عبارت اند از .
1- میوه کاری 2: یادانش وفن تولیدمیوه جات.
2- سبزیکاری 3:که عبارت از کاشت وبرداشت هرنبات علفی که بخشی یا تمام آن بصورت خام وپخته به مصرف تغذیه ویاغذا میرسد.
3- گل کاری 4:شامل عملیات لازم برای کشت وپرورش نباتات گلدار یانباتات زینتی است .
4- فضای سبز 5: هنر اولیه پرورش گلها و در ختچه ها برای استفاده در فضای سبز و پارکها .(7)
- [1]
پلان ایجاد باغها :
قبل از آنکه در یک ساحه باغها ایجاد شود ، نخست باید در رابطه ساحه مو رد نظر معلومات مختصر جمع آوری شود ، و بعداً در معلو مات متذکره نکات زیر ذکر شود .
1- در ساحه مورد نظر با غهای میوه دار مو جود است .
2- کدام میوه ها در این ساحه زیاد است ، و کدام میوه حاصل بیشتر میدهد .
3- منابع آبخوری و آب کافی و جو د دارد یانه ؟
4- بدست آوردن نهالهای میوه دار و تولید آن .
5- در ساحه متذکره ، امراض در ختان میوه دارومو جودیت آفات .
6- نزد یک بود ن به بازار برای فروش و عرضه میو ه ها و و سایل ترانسپورت آنها .
7 – مناسب بودن خاک برای ایجاد باغ .
بعداز بدست آوردن معلو مات با لا و در پهلوی آن با متخصصان با غداری و میو ه ها و ماهران خاک و کود مشوره کردن ، در ایجاد، پرورش و ساختن باغ ، نا رسایی های زیادی را از بین میبرد .
و درنتیجه آن در ختان میوه دار پرحاصل و باغها بدست میاید . همچنان ، برای بدست آوردن نهالهای مطمئن و شاداب با باغداران در مورد نهالهای سبزشده از تخم ها و پرورش آنها در قوریه معلومات و تجربه کافی داشته باشند .(9
انتخاب محل یا جای باغ :
برای به عمل آوردن میوه ها باید توجه به نواحی و مناطقی کرد که جهت کشت میوه مخصوص مناسب باشد . شرایط آب و هوا و سر مای زمستان و در جه حرارت بهاری و رطو بت و همجنین سایر شرایط محلی در انتخاب نوع در خت میوه مو ئثر است .
همچنین و ضعیت حمل و نقل و بازار فروش نبات در اخذ تصمیم تأثیردارد و یکی از عوامل عمده بشمار میرود همچنان عوامل محیطی در و ضع انتخاب منطقه بسیار مو ئثر است حرارت بزرگترین عامل است که روی تقسیم جغرافیایی مناطق در میوه جات و انواع آن موئثر است ، سرمای زمستان اگر یک نواخت باشد برای در ختان میوه مناسب است . گرمای طولانی و خشک تابستان برای اغلب انواع میوه جات مضر است .سرمای بهاری یخ بندان مختصریکه در مو قع گل کردن در خت به و قوع میپیوندد خطرناک ترین و مهم ترین اتفاقی است که برای نبات پیش میا ید .
این یخ بندان بسیار خطر ناک تر از یخ بندان خز ان است . بادها ی سنگین و شدید نیز اثرات بسیار بدی داشته و به هیچ و جه مطلو ب نیستند .
بادهای خشک در مو قع گل کردن در به بار نشستن در خت موئثر است و از مقدار حاصل کم میکند و مخصوصا ً در درختان سیب اثر مو ئثر دارد . بادهای شدید برای نهالهای جوان مضر است و در خت را به یک طرف خم میکند . بر علاوه اشعه نور آفتاب برای ساختن غذا توسط برگ نقش دارد به رنگ و اندازه میوه نیز مودئثر است . همچنان خطر ژ اله نیز مد نظر گرفته شود در بعضی نواحی این خطر برگهارا پاره کرده و پوست درختان را صدمه میرساند بطور عموم در خت را از رشد باز میدارد .
روی هم رفته انتخاب محل باغ بسیا رمهم است زمین شیب بسیارزیاد نداشته باشد برای احداث باغهای میوه و عملیات باغبانی مناسب بو ده و بهترین زمین میباشد . کاشت در ختان داخل دره های وسیع و در یاچه ها به علت سرمای شدید ویخ بندان مناسب نیست و در نزدیکی در ختان انبوه اقلا ً باید با 200 متر فاصله با غ احداث کرد .
زیرا اولاً انبوه در ختان باعث سردی هوا میشو د و ثانیا ً در ختان میوه با انبوه زیاد همیشه برای جستجوی غذا و آب و نور در مبارزه و نبرد می باشند . هر چند محل بلند از نظر جریان هوای خوب وسالم برای درختان میوه منا سب است ، ولی کاشتن بالای بلندی این عیب را دارد که جریان باد ، خشکی هوا وکمی حاصل خیزی زمین به در خت ضرر میرساند جهت شیب زمین معمولا ً روی حاصل میوه تأ ثیر دارد در هر حال اگر باد دایمی باشد باید در خت میوه را در شیبی که پناه گاه باشد بکارند این مو ضوع محقیق است که شیب بطرف شمال رشد جوانه گلها را به تأخیر می اند ازد در صورت که شیب بطرف جنوب باشد رشد را زیاد مینماید .
در شیب بین مشرق و مغرب آن خیلی کم است . یخبندان های بهار ی که معمو لا ً در مو قع شب به و قوع میپیوندد گل را از بین میبرد و به همین دلیل مجدداً یا د آور میشو یم که در ختان در شیب بلند کاشته شوند خوب خو اهد بود زیر ا هوای گرم چون سبک تر است بطرف بالا سعود کرده و هوای سرد جای آنرا میگرد و هوای سرد سنگین است به قسمت ها ی تحتانی در مجا ورت سطح زمین باقی میماند و در صورتیکه در جه حرارت آن 0 یا کمتر باشد باعث سرما زدن پندکها و گل های درختان در فصل بهار میشود . حال اگر قطعه زمین که برای کاشت در نظر گرفته ایم دا رایشیب باشد هوای سرد مانند آبیکه روی سطح مایل بریزند بطرف پایین ترین نقطه سطح زمین جاری میشود و در آنجا جمع میشوند و هوای گرم بطر ف دامنه یعنی بالا ی شیب صعود میکند (5)
انتخاب زمین :
اساسا ً درختان میوه طالب زمین های مرغوب هستند و لی در جه احتیاج آنها متفاوت است ، گروهی خوشدار اراضی عمیق و نمدار بوده و تعداد دیگر ی در زمین های گرم و نسبتا ً خشک بهتر نمو میکند .
پاره نیز اراضی چونه دار را میپسندند و بعضی از درختان میوه در زمین ها ی سلت میوه مرغوب مید هند زمین باغ باید باید زهکشی شده باشد و اگر سلت باشد قادر است که آب باران و آب آبیاری را سریعتر جذب نماید و همچنین سنگلاخی و سلت زمین را گرم میکندو برای فعالیت ریشه ها مناسب است . درختان میوه در طول مدت استراحت زمستانی میتوانند در آب غوطه ور باشند مشروط بر اینکه در و قت شروع رشد بهار آبها به و سیله زهکشی به بیرون برو ند .
مو قع باز شدن جوانه گل و بالا آمدن شاخه ها غرق آب خطر ناک است و اگر بیش از یک هفته باران ببارد و زمین پر از آب شو د برای رشد نبا ت مضر است اراضی حاصل خیز بسیار مرطوب را میتوان تا اندا ز ه به و اسطه اعمال زراعتی اصلا ح نمو د یعنی روی این زمین ها را همیشه مرطوب نگهداشت که هوا در خاک بتواند نفوذ کند و لی بهتر است زهکشی نمایند تا آب اضافی از زمین خارج شود . جهت اصلاح اراضی لازم است ریگ درشت و مقداری چونه و کو د حیوانی به آن اضا فه نمایند تا برای کاشت در خت آماده شود و لی اصو لا ً بسیار پر مصرف تمام میشود لذا باد ر نظر گرفتن تمام مراتب بالا بهتر است زمین های انتخاب نمایم که برای انواع درختان مناسب باشد و حا صل خوب از آن بدست آید (5)
پرورش و ساختن قوریه :
محلی راکه برای کشت تخم نباتات تخصیص داده میشود بنام قوریه یاد میگردد . و پس از آن سبزشد نهال جوان را پیوند کرده وبعداً در موقع مناسب به محل اصلی منتقل و غرس مینمایند . در صورت که زمین شرایط لازم را نداشته باشد باید که به و سیله عملیات زراعتی و دادن کود یوانی و کود کمیاوی آنرا اصلاح و آماده کرد .
زمین قوریه را باید دو مرتبه زیر و روی نمود . دفعه اول به عمق 60-50 سانتی متر چپه نماید و بهتر است این عمل با بیل انجام گیرد .
کشت تخم در ختان میوه میتواند در دو فصل انجام گیرد در فصل بهار و خزان چنانچه باغدار بخواهد تخم را در خزان سال بکارد باید زمین رادر تابستان پشت وروی نموده و آماده سازد .
و اگر در بهار سال بخواهد کشت نماید در خزان سال قلبه کرده و یا بیل گردان نماید بعد در بهار به حدود 20 روز قبل از کاشت مجددا ً زمین را چپه نماید تا علف های هرزه زیر خاک شد ه میپو سد . اصو لاً فواید قلبه کردن زمین در خزان مفید تر از تا بستان است زیراکه زمین ها را نرم و آب باران و برف را خوبتر جذب مینما ید .
برای کاشت خسته های درشت و سخت میوه جات در محل قوریه مانند زردالو ، شفتالو ، بادام و امثال آنها بهتر است در خزان سال اقدام شود .
زمین قوریه باید هموار باشد برای هر هزار متر مربع باید 4 تا 5 تن کو د حیوانی پو سید ه داده شود . ضمنا ً در خزان سال برای هر هزار متر مربع 25 تا 30 کیلو گرام سو پر فاسفیت و به کو د حیوانی اضا فه کرد ، کو د خو ب باید به زمین پاشیده تو سط قلبه باید زیر خاک کرد . طوریکه
گفته شد چپه نمودن زمین بهتر است با بیل انجام شود گرچه گرانتر تمام میشود و لی کاری به دلخواه انجام میکیرد . (9)
روش احداث باغ :طرق احداث باغ میتواند به شکل و یا سیستم مستطیل ، سیستم مربع ، سیستم ذوذنقه و سیستم مرتبه دار میباشد .
|
|
جدول فاصله کشت برخی از درختان میوه | |||
|
نوع درخت |
پایه مورد نظر |
فاصله کشت « متر» |
| |
|
سیب |
درختان باریک |
4-3 |
| |
|
ناک |
درختان که از تخم رویده راشند |
8-7 |
| |
|
زردالو |
زردالو |
7-5 |
| |
|
بادام |
بادام |
7-5 |
| |
|
آلو بالو |
آلوبالو |
5-4 |
| |
|
زیتون |
زیتون |
7-5 |
| |
سیسم مستطیل :
در این سیستم نهال طوری غرس میشود که فاصله یک قطار نسبت به فاصله قطار دیگر دراز تر بو ده و در بین هردو قطار نهال میتواند intercropمثل سبزیجات و غیره کشت شود .
سیستم مربع :
در این طریقه نهال را روی خطوط شمال و جنوب به فو اصل مساوی بین خطوط میکارند .
درخت کاری به طریق مربع آبیاری وسایر عملیات مربوط به نگهداری و مراقبت در خت به آسانی و سهولت انجام میشود ولی در سطح معین تعداد درختان کمتر نسبت به طریق مثلث کشت میشود .و همچنان اگر فاصله درختان به اندازه کافی نباشد سایه هر درخت مانع رشد درخت دیگر میگردد .در این طرز هر درخت در گو شه مربع قرار میگیرد و تمام سطح باغ به و سیله کرد های عمودی بر یک دیگر از شرق به غرب و شمال به جنوب تقسیم میشوند .
سیستم ذوذنقه :
در این طریقه نهال قسما ً به شکل سیستم مربع غرس میشود فرقیکه با سیستم مربع دارد این است که نهال اضافه در مرکز مربع نیز شاند ه میشود .
سیستم مرتبه دار یا contorcystem
در این طریقه در زمین ها ی که میلان و شیبی داشته باشد بکار میرود که در این سیستم درختان که دارای میوه سنگی اند مثل زردالو ، شفتالو و غیره توافق دارد .(3)
Ph و نو عیت خاک :
خاک زمین که برای احداث باغ در نظر گرفته میشو د باید قابل نفوذ به هوا و آب بو ده و دارای تحت العرضی سالم و بدون مانع برای رشد ریشه ها باشد ( حد اقل تا عمق 2 الا 3 متر ) بهترین خاک برای احداث باغ خاک ها ی عمیق یا تحت العرضی آزاد سلت و کلی که دارای مقادر کافی مواد هیو مس باشد یا ph حدود 7 یا کمی کمتر ، برای اکثریت درختان میوه سرد سیر است .
Ph خاک مربوط به تیزابی و یا قلوی بو دن محلول خاک میباشد در محلول خاک کالوئید های خاک (چسپنا کی زرات خاک ) اشباع شده با هاید روجن در جه ph تعین میکند برای مثال یک زره کلی که مقدار زیادی آیون هایدروجن جذب میکند یک اسید ضعیف تو لید میکند و با عث ph پایین میگردد . قراریکه در فو ق ذکر شد ph مناسب برای اکثر در ختان باغ بین 6-7 میباشد خاکها ی قلوی یا ph بزرگتر از 9 و خاک های خیلی تیزابی یا ph کو چکتر از 4 محیط نا مناسب برای ریشه ایجاد میکند .
برای مثال در ph های زیاد ، آهن غیر قابل جذب شد ه و نبات دچار زردی برگها همراه با سبز ماندن رگبرگها میگردد و فعالیت مایکرو او رگانیزم ها ی خاک ، بخصوص باکتر یا ها ی مو جود در خاک ، نیز زیر تأثیر ph خاک وا قع میگردد . بعضی نباتات تیزاب دوست هستند و در ph بین 5.5-4 بهترین رشد را مینمایند . نباتات مانند( جو ، لبلبو و در ختان مانند ناک ، چهار مغذ ، گز) و غیره نیز میتواند ph های نسبتا ً با لا را تحمل کند . کار آسان برای قلوی نمودن خاک انداختن چونه به خاک میباشد مقدار علاوه کردن چونه به اندا زه ph مورد نظر ، نوع ماده چونه و قدرت کتیون خاک بستگی دارد .
بطور مثال ، خاکهای ریگی در مقایسه با خاکهای کلی با مقدار کمتر چونه تغیر ph مید هند برای تیزابی نمودن خاک ، میتوان از مواد ی چون گوگرد ، سلفوریک اسید و سلفیت آهن استفاده کرد . از کود های نایتروجنی ، چو ن نایترایت ، امونیم و سلفیت واز امونیم نیز برای تیزابی کردن خاک میتوان استفاده نمود .(4)
کشت تخم :
در صورتیکه از تخم یک نوع میوه برای تولید میوه های مختلف و متفاوت قو ریه ساخته شود باید زمین انتخاب شد ه به بخش های کو چک جداشود و تعداد این بخش های جدا شده به تعداد میوه ها مربوط است . در قوریه تخم هر میوه در کرد های جداگانه و در پلوان ها ی ساخته شد ه زرع درختان و نها لهای خسته سنگی ( زردالو ، آلو ، شفتالو ، گیلاس ، بادام) به خاک نم ناک و آب حساسیت دارند و به زودی به امراض فنگسی مصاب میشوند . از این رو تخم های آنها باید در پهلو های پلوان کاشته شود وتخم میوه های سیبی به شکل کرد در قطار زرع شود و هم میتواند در کنارهای پلوان کاشته شود .(10)
مشکلات درجه حرارت های بالا و پائین :
انواع مختلف درختان میو ه برای رشد و نموی بهتر به در جه حرارت متفاوت نیاز دارند . افز ایش درجه حرارت در تابستان و کم شد ن رطوبت باعث استراحت تابستانی درختان میوه میشود . مقا و مت درختان در برابر گرمی را تحمل حرارتی میگو یند. در جه حرارت های بالا ، تأثیر بد در قسمت های مختلف درختان میو ه دارد . باغهای میوه جات ستروس خاک آنها بدون پو شش نباتی میباشد در اثر تابش مستقیم آفتاب گرم شدن خاک از رشد ونموی تابستان باز میمانند . اما پوشش نباتی رشد باغها را تو قف نمی دهد . پوشش نباتی روی زمین در با غهای جوان تو سط ملچح کمک خوبی در کم شدن حرارت زیاد از اندازه در قسمت ریشه نموده و رطو بت خاک را محافظت میکند . از مشکلات حرارت بیش از اندازه ، گسترش رشد آفات و امراض میباشد با زیاد شدن حرارت فصل رشد ، تو لید نسل کرم سیب بیشتر میگردد. و در شب های که حرارت بیشتر از 17 در جه سانتی گرید باشد ، تخم گزاری این حشره زیاد میشود . اما در منا طق با شب ها ی خشک تو لید نسل کرم سیب کاهش میا بد . حرارت از اندازه زیاد باعث زیاد شدن در جه حرارت تنه درختان میو ه منا طق معتله و آسیب دیدن آنها میشود . زیاد شدن حرارت باعث ریزش گلها در خو شه ها ی انگو ر میگردد . نبات در حال رشد قدرت و توان مقاو مت در مقابل سردی را ندارد .
در درختان مقاوم به سردی میکانیزم های فزیو لو ژیکی سازگار حاصل میشود که در مقابل سردی مقاومت دارند . در ضمن عملیات زراعتی از قبیل انتخاب انواع مناسب با منطقه ، پایه های مقاوم به مقابل سردی ، آبیاری و کو دهی منظم که مو جب کاهش رشد در او اخر فصل میشود ، در مقاو مت درختان میوه به سردی تأثیر بارز دارد .(8)
آمادگی برای غرس :
در صورت امکان اگر چقرکها قبلا ً آماده گردد نتیجه آن بهتر است که عوامل جوی تغیرات فزیکی و کمیا وی اثرات خو بی با لای خاک چقرک ودر فر جام با لایی نمو ی نها ل دارد .
ابعاد یا قطر و عمق چقرک کلانتر بو ده و یا طوری عیار گردد که شکل منظم را دا را بو ده قطر سطح چقرک و قطر دهن چقرک یک اندازه نبوده قطر دهن چقرک نسبت به سطح آن کو چک تر باشد .
چقرک به اندازه حفر گردد که ریشه نهال آزادانه در آن جا بجا شد ه پیچ و تاب نخورده که معمو لا ً از 60-50 سانتی متر قطر و از 60-50 سانتی متر عمق میباشد و اگر بزرگتر باشد بهتر است . در نظر باید داشت خردی و بزرگی چقرک به خردی و بزرگی نها ل تناسب مستقیم دارد تمام اشجار چه مثمر و چه غیر مثمر برای نموی بهتر خو د به خاک های که دارای مواد عضوی یا مواد غذایی بهتر باشد ضرورت دارند ، بناً در مو قع کندن چقرک باید در نظر داشت قسمت سطحی آن که خا ک زراعتی میباشد به هر طرف چقرک و قسمت پایانی آ ن جانب دیگر انداخته شود .(6)
غرس نهال :
بعد از آنکه چقرک آماده شد به نهال مورد نظر تو جه شو د اگر ریشه های شکسته پوسیده و خراب مو جو د باشد آنرا زریعه آله قطع کننده که عبارت از قیچی شاخه بری یا چاقو باشد قطع و دور ساخته شود ، زیرا این ریشه ها علاوه از اینکه میزبان خوبی برای امرا ض و حشرات بو ده آب و مواد غذایی را بی فایده جذب میکند و فراموش نباید کرد که آله مذکور تیز و برنده باشد که ریشه ها را صاف قطع نمو ده و با عث زخم شدن دو باره ریشه نگردد .
و قتیکه یک تعداد ریشه نهال قطع گردید طبعا ً تناسبیکه بین ریشه و شاخچه های نهال مو جود است بر هم خورده و از بین میرود ، غرض بر قرار نمودن دو باره این تناسب لازم می افتد تا شاخه بر ی در نهال صورت چو کات بند ی اساسی نهالی میوه دار از همین جا آغاز میگردد و در نهال های غیر مثمر فقد شکل دادن و مر غوبیت آینده آن در نظر خواهد بود .
نهال های مثمر به ارتفاع 30-25 سانتی متر از سطح زمین قطع میگردد ، هدف از این قطع بو جود آمدن درختان قوی ، قد کوتاه و مناسب که شاخه بری ، ادو یه پاشی ، چیدن میوه و غیره آن
در آینده در آنها به آسانی صورت میگیر د ،میباشد . ( اگر این شاخه بری قبل از شاندن و یا بعد از غرس نها ل صورت گیرد تفاوت ندارد ) بعداً درخت در بین چقرک قسمی قرار داده میشود که دایره درخت نزدیک بروی زمین قرار گرفته خاک روی زمین بالای ریشه ریخته و بعد از آن خاک زیر بالای آن انداخته میشو د ، در صورت سخت بودن چقرک اول مقدار خاک ملایم یا نرم را کف آن ریخته و بعد اً با احتیاط تمام که ریشه پیچ و تا ب نخورد در و سط چقرک گذاشته و به ترتیب خاک اولی و دومی با لای آن انداخته شود . پس نها ل به آهستگی تکان داده شود تا ریشه جا بجا شد ه و خاک در تمام قسمت آن برسد و کدام خلای باقی نماند که باعث داخل شدن هوا و در نتیجه منجر به خشک شدن درخت میگردد . و قتیکه در جای اصلی خود جا بجا و غرس گردید اطراف آن خو ب لگد شود تا از یک طرف نها ل به زمین قایم شد ه واز طرف دیگر از داخل شدن هوا به ریشه نها ل جلو گیر ی گردد . که این عمل با عث خشک شدن درخت میگردد . به تعقب آن هر چه زو د تر به نهال آب داده شود و یکی دو روز بعداطراف آن دیده شود ، در صورت کفیده گی ها و فرو رفتگی های مو جو د باشد با لگد کردن و یا انداختن دو باره خاک اصلاح شود. (6)
آبیاری :
امکان دارد قطعه زمین تمام شرایط خوب را داشته باشد و لی امکان رسانیدن آب به آنجا نبوده ویا خیلی مشکل و پر خرچ باشد احداث باغ در چنین مناطق یکه بارند گی کافی ندارد غیر منطقی خوا هد بود.
کیفیت آب نیز عامل دیگر ی است که باید به آن تو جه بسیار زیاد داشت آبیکه برای درختان میوه مصرف میشود با ید فاقد مواد مضر برای درخت باشد (1)
بازار یابی :
باغ باید در جای قرار داشته باشد که امکان حمل و فروش حاصل در حد اقل و قت و مصرف کم مقدور باشد و الا بهره برداری تجارتی از اکثریت میوه آب دار امکان زیر نبوده و باید در این منا طق اقدام به کشت میو ه جات کرد که بتوان آنها را گدام یا خشک کرد مثل انگور برای کشمش ، زردالو برای کشته ، چهار مغذ ، پسته ، و بادام ، جلغوزه ، شفتالو برای کشته و غیره .(1)
قوای بشری :
مصرف برای استخدام باغبان در ار تباط با حاصل قابل پیش بینی از نظر دست مزد و همچنین امکان پیدا کردن آنها در مو قع ازدیاد کار ، بخصوص در رفع حاصل البته بکارگیری ماشین آلات میکانیزه برای اکثر کارهای زراعتی در با غها ی امروزی رو به پیش رفت است و سعی میشو د تا بکار گرفتن ماشین آلات کاملتر و جدید تر ضرورت و نیاز با غداری را به با غبانی مو فق تا آنجای که ممکن است ، کمتر گردد. (1)
انتخاب انواع دیر گل :
در مناطق که امکان خطر سردی در بهار مو جو د است باید تو جه جدی به و قت گلدهی نمود .
در آن مناطق از ارقام و انواع دیگر گل استفاده نمود .
این ارقام با توجه به دیر باز شدن گل ، کمتر با سردیهای دیر رس بهاری مواجه میشوند . اخیراً در بعضی از منا طق از با دام های دیر گل استفاده به عمل میا ید (2)
|
نوع درخت |
درجه حرارت زیرزیرصفردرجه |
نوع درخت |
درجه حرارت زیر صفر درجه |
|
سیب |
35- |
آلو |
20- |
|
ناک |
30- |
پسته |
20- |
|
گیلاس |
25- |
انگور |
18- |
|
بهی |
25- |
خرما |
18- |
|
زردالو |
25- |
چهارمغذ |
11- |
|
بادام |
22- |
انجیر |
9- |
دادن کود به درختان باغ :
از میان مواد غذایی اصلی ( یعنی نایتروجن ، پو تاشیم ، فاسفورس ) درختان میوه ، بطور دایم تا آغاز حاصل دهی و باروری ، صرف به نایترو جن اضافی ضرورت دارند و مقدار فاسفورس و پوتاشیم مو جود در خاک برای بر آورده ساختن نیازهای آبها تا آن زمان کافی است مگر اینکه از نظر دو عنصر ، کمبودی داشته باشد . برای اضافه کردن نایتروجن به خاک فور مول کلی و بسیار تقریبی توسط با غداران بکار گرفته میشود . طبق این فورمول باید بر حسب اندازه رشد در هر سال 90-60 گرام نایتروجن خالص تا حد اکثر 500 تا 1000 گرام نظر به عمر در خت ، به هر در خت داده میشود . به این ترتیب یک در خت قد کو تا ه به هر سال سن خو د 60 گرام ( تا حد اکثر 500 گرام ) و یک درخت قوی و پر رشد در هر سن و سال خو د 90 گرام تا (حد اکثر 1000 گرام) نایتروجن در سال در یا فت مینماید و بعد از رسیدن به اندا زه حد اکثر ، اندازه کود در یافت سالانه آنها بترتیب در 500 و 1000 گرام ثابط خواهد ماند که باید 2 یا 3 نو بت یکی در اول بهار و یک تا دو بار در طو ل فصل به در خت کو د پاشیده شود . اندازه مصرف کو د های فاسفو رس و پتاشیم نظر به نو ع در خت و مقدا ر این کود ها در خاک ، 15-10 کیلو گرام در سال در هر جریب میباشد برای مصرف باید کو دها به زیر خاکهای اطراف درخت مخلو ط گردند و درخت مو رد نظر آبیاری شود .
- عناصر کم مصرف مانند آهن ، مگنیزیم و غیره را با ید تنها در صو رت به خاک اضا فه کرد که علایم خاص آنها در باغ دیده شو د .
- کو د های حیوانی دارای ارزش غذایی چندانی نیستند و زیاد تر برای خو ب ساختن خواص فزیکی خاک وبالا بر دن اندازه نگهداری آب ، مو رد مصر ف قرار میگرند بر حسب اندازه مواد عضو ی مو جود در خاک ، مصرف 2 الا 8 تن کو د حیوانی پو سیده در سال در هر جریب باغ تو صعه شده است .(10)
نتیجه گــــــــیری :
جای که برای احداث باغ میو ه تعین و انتخاب میشو د باید به ما رکیت نزدیک باشد . آب برای آبیاری باغ های میو ه یک امر ضروری پنداشته شد ه و باید منبع آب سروی شود که آب مو رد ضرو رت در آنجا و جو د دارد یا خیر زمین که در آنجا با غ میو ه احداث میشو د باید بصور ت در ست هموار باشد که آبیار ی در آن بصورت در ست انجام شود .
آنجایکه در و قت گل کردن در ختان باران متواتر میبارد با غ احداث نشود چحرا که عملیه القاح و گر ده افشانی در آن و قت خو ب و به درستی انجام نمی گرد جایکه باغ در آن احداث میشود خاک آن باید زیاد باشد . وبرای پرو رش و ساختن قوریه شرایط رشد و نمو مساعد باشد در پرورش قوریه شر ایط اقلیمی آب ، هوا ، خاک کو د انتخاب همه نقش دارند مساعد باشد . زمین که در آن باغ احداث میشود با ید کا ملا ً برای غرس کردن نها ل آما ده باشد برای احداث باغات میوه زمین های انتخاب شود که آبیاری آن به آسا نی و بخوبی انجام شود . بعضی از درختان میو ه در زمین های ریگی میوه مرغوب مید هند ز مین باغ باید زهکشی شده باشد و اگر ر یگی باشد قادر است که آب باران و آب آبیاری را سریعتر جذب نماید باغ باید در جای قرار داشته باشد امکان حمل و نقل و فرو ش محصول در حد اقل و قت و یا مصرف کم قادر باشد جای را که برای احداث باغ میو ه تعین میکنیم باید در جه حرارت های با لا و پائین آن مناسب باشد که درختان به در جه های حرارت های متفاوت ضرورت دارند و باعث از بین رفتن در ختان میوه نگردد .مو ضو ع بسیار عمده و مهم دیگر در انتخاب زمین با غ این است که خاک باید دارای ph مناسب باشد ph مناسب برای بسیاری از درختان باغت بین 6 تا 7 میباشد در احداث با غ میوه با ید انواع درختان انتخاب شود که دیر گل باشد . د ر منا طق که امکان خطر سردی در بهار وجود دارد باید تو جه جدی به و قت گلدهی نمود . در ختان که دیر شگو فا شود از سردی دیر رس بهاری کمتر صدمه میبینند .